چکیده فارسی:این مقاله کوشیده است تا با رویکردی تفسیری ـ روایی، برداشت های تفسیری علامه طباطبایی درباره لوح محفوظ و موارد مرتبط با آن مانند خزائن الهی و برخی از وی‍ژگی های لوح محفوظ مانند اتصاف آن به حکیم بودن را مورد بررسی قرار دهد. به شهادت آیات و روایات، محفوظ بودن لوح، به معنای مصونیت حقیقت ماورایی قرآن از دستبرد و مس و شهود نامحرمان درگاه الهی است و به معنای محفوظ بودن آن از تغییر نیست. همچنین صفت «حکیم» در آیه 3 و 4 زخرف، به مرتبه لوح محفوظ ارتباطی ندارد، بلکه وصف همین قرآنی است که به زبان عربی نازل گشته است و همچنین عبارت «مفاتح الغیب» که در صدر آیه 59 انعام آمده است جمع مفتاح به معنای کلید بوده و میان مفاتح الغیب در صدر آیه و کتاب مبین در ذیل آیه دوگانگی وجود ندارد، بلکه براساس شواهد قرآنی و روایی می توان صدر آیه را اجمال تفصیلی دانست که در ذیل آن آمده است. چکیده عربی:یحاول هذا البحث تسلیط الضوء باسلوب تفسیری ـ روائی، علی الآراء التفسیریة للعلامة الطباطبائی حول اللوح المحفوظ والمواضیع التی لها صلة به مثل الخزائن الإلهیة وبعض خصائص اللوح المحفوظ مثل وصفه بالحکیم. بشهادة آیات القرآن الکریم والروایات الشریفة حفظ اللوح یعنی صیانة حقیقة القرآن من المسّ والتلاعب ولیس بمعنی حفظه من التغییر. کما أن صفة «الحکیم» التی وردت فی الآیتین 3 و4 من سورة الزخرف، لا علاقة لها بمکانة اللوح المحفوظ، وانما هی وصف لهذا القرآن الذی نزل باللغة العربیة، وکذلک الحال بالنسبة الی عبارة «مفاتح الغیب» التی جاءت فی صدر الآیة 59 من سورة الأنعام، جمع مفتاح. ولا ازدواجیة بین مفاتح الغیب التی وردت فی صدر الآیة والکتاب المبین الذی ورد فی ذیل الآیة، بل وفقاً للشواهد القرآنیة والروائیة یمکن اعتبار صدر الآیة اجمالاً للتفصیل الذی جاء فی نهایتها.

چکیده فارسی:هدف این مقاله طرح مولفه های اساسی روش شناسی علوم اجتماعی در اسلام است. به این منظور، با بهره گیری از روش اسنادی و در قالب مقایسه تطبیقی، دیدگاه های اندیشمندان غرب (کوهن و پوپر) و مسلمان (چودهاری) مقایسه می شود تا بتوان به چگونگی سلسله مراتب معرفتی، بر اساس جهان بینی اسلامی دست یافت. نتایج تحقیق نشان می دهد که جهان بینی اسلامی ماهیتا توحیدی است؛ در حالی که اندیشه غربی مبانی دوگانه انگارانه دارد. انسان در جهان بینی اسلامی، بر اساس دانش الهی (لوح محفوظ) و با تکیه بر دو جنبه از توانایی های خود، یعنی عقلانیت و خلاقیت، جهان اجتماعی را می سازد. نظریه ای در این مسیر «اسلامی» است که جهان بینی آن را بازبینی و تایید کند. بنابراین، نظریه پردازی، در جهان بینی اسلامی، با تکیه بر سطح جهان بینی انجام و واقعیت جامعه اسلامی، بر اساس نظرهای بنیادین در لوح محفوظ، تبیین و اداره می شود. این مطلب بر خلاف منطق اثباتی و دوگانه انگارانه غرب و به ویژه دیدگاه پوپر است که در آن، پارادایم و فلسفه به واقعیت اجتماعی توجه دارند و تغییر در واقعیت به تغییر پارادایم و فلسفه می انجامد. چکیده عربی: الهدف من هذه المقالة هو طرح الاسس المنهجیة لمعرفة العلوم الاجتماعیة فی الاسلام، لذا تم مقارنة آراء علماء الغرب ک «کوهن و بوبر» بآراء علماء الاسلام (آراء جودهاری)، استعانة بالطریقة الاسنادیة فی قالب المقایسة التطبیقیة، للتمکن من الوصول الی مراتب المعرفة علی اساس الرؤیة الاسلامیة، و کان حاصل البحث أن ماهیة الرؤیة الاسلامیة توحیدیة، علی خلاف الفکر الغربی المبتنی علی الازدواجیة. فالانسان فی الرؤیة الاسلامیة یصنع عالمه علی اساس العلم الالهی (اللوح المحفوظ) من جهة، و استنادا علی قدراته العقلیة و الابتکاریة من جهة اخری، و انما تکون النظریة فی هذا السیاق «اسلامیة» اذا تطابقت مع اسس العقیدة التوحیدیة. و علی هذا الاساس یعتمد التنظیر فی الرؤیة الاسلامیة علی مستوی العقیدة التوحیدیة. و حقیقة المجتمع الاسلامی تتبین و تدار علی اساس المعتقدات المبینة فی اللوح المحفوظ. و هذه المسئلة هی علی خلاف المنطق الاثباتی و الازدواجی الغربی خاصة رؤیة بوبر. ففی رؤیة بوبر العقیدة و الفلسفة تتبع الواقع الاجتماعیة ففی الحقیقة ان تغییر الواقع الاجتماعی یؤدی الی التغییر فی العقیدة و الفلسفة.

چکیده فارسی:در مورد این که حکم ثابت است یا در پاره ای از شرایط تغییر می کند. استقراء سه فرض متصور است، فرض نخست این که حکم اولی غیرقابل تغییر است و الی الابد ثابت است. فرض دوم آنکه حکم به دلیل تغییر موضوع یا ملاک در حالت هایی تغییر می کند. فرض سوم جمع دو فرض اول و دوم است با این توضیح که حکم ثابت است در پاره ای از مقاطع حکم اولی به واسطه گذر زمان کشف می شود نه اینکه تغییر می کند یعنی حکم در لوح محفوظ عنداله وجود دارد و عنصر زمان و مکان کاشف آن هستند، نه آنکه حکم با حفظ موضوع و عوارض مترتب بر آن تغییر کند. به بیان دیگر تحول زمان در احکام موثر نیست، احکام با موضوع تناسب دارد زمان موجب رخداد موضوعات مستحدثه می شود و شریعت استعداد دارد که احکام متناسب با موضوعات ناشی از تحول زمان را در اختیار مجتهد قرار دهد با این وصف اولا تعبیر تغییر با قواعد اصولی ناسازگار است و اشعار بر تصویب دارد، ثانیا معنای تغییر یعنی این که یک موضوع که از یک حکم برخوردار است با حفظ همه شرایط از یک حکم دیگری برخوردار گردد که هیچ کس ملتزم به چنین باور ناصحیحی نشده است. نگارندگان معتقدند که حکم جدید از باب تغییر نیست بلکه این حکم وجود داشت و کشف شده است. افزون بر این که تغییر به تدریج سبب استحاله دین می گردید و تغییر دستاویزی برای سوء استفاده کنندگان قرار می گیرد. چکیده عربی:للحکم ثلاثة فروض و هی:1- لا یتغَیر أبداً و ثابتٌ؛ 2- یتغیر باعتبار تغییر الموضوع أو الملاک؛ 3- الجمع بین الأول و الثانی اَی الحکم ثابتٌ لکنّه یکشفُ فی مَرّ الزمان و لا یتغیر بل الحکم مستقرٌّ فی اللوح المحفوظ عندالله تعالی؛ و العنصران: الزمان و المکان یکشفانِهِ. بعبارة اُخری تحوُّل الزمان لا یؤثّر علی تغییر الأحکام، بل الأحکام تُناسِبُ الموضوعَ. فالزمان یوجِبُ تحقّقَ المواضیع المستحدثة، و الشریعةُ تستعدُّ أن تُعطِیَ المجتهدَ الفقیه وسیلةَ کشف الحکم عن موضوعٍ ناتجٍ من تحوّل الزمان. علی کل حال، اولاً: لا یطابق تعبیر التغییر مع القواعد الاصولیة المُشعِرُ بالتقریر؛ ثانیاً: مفهوم التغییر یعنی أن الموضوع الثابت له حکمٌ عند حکم آخر مع شُروطِهِ کلِّها و الأمر لیس بصحیح و لا یلتزمُ به أحدٌ. و یعتقد الباحثون بأن جَعلَ الحکم الجدید لا من تغییر بل هو مستقر فی اللوح المحفوظ یکشفُ علی مَرَّ الزمان؛ ثالثاً: التغیر سَببُ استحالة الدین [الاسلامی] تدریجاً؛ رابعاً: التغییر وسیلة لسوء استخدام المستغلّین.

چکیده فارسی:قرآن کریم دارای ظاهر و باطنی است. این ویژگی یکی از علل جاودانی قرآن است و موجب خارج شدن فهم حقیقت و اسرار کامل آن از دسترس عموم شده است. یکی از آیات دال بر این حقیقت آیات 79- 77 واقعه است که به آیه مس نامبردار است. بررسی منابع تفسیری فریقین نشان دهنده ارتباط وثیق آیه مس با آیه تطهیر است. نتایج تحقیق حاضر بیانگر آن است که برداشت فقهی متداول از آیه مس مبنی بر استفاده حرمت مس آیات قرآن بدون طهارت، فاقد دلیل محکم است. بر اساس این آیه شریفه مفسران حقیقی قرآن کسانی هستند که با تمام وجود مطهرشان مخاطب آیات الهی بوده و به مقام عصمت رسیده اند. در عین حال، آنان که از صفای باطن برخوردار و در مسیر سیر و سلوک الی الله گام های موثر برداشته و به میزانی از طهارت ظاهر و باطن دست یافته اند، به اندازه ظرفیت وجودی و عظمت روحی و طهارت باطن خود، بهره هایی از آن دریای حقیقت داشته و آن را در اختیار دیگران قرار خواهند داد. چکیده عربی:للقرآن الکریم ظاهر وباطن. وهذه الخاصیّة واحدة من اسباب خلوده وبعده عن متناول العموم لمن یرید منهم فهم حقیقته وکامل أسراره. ومن الآیات الدالة علی هذه الحقیقة هی الآیات 77- 79 من سورة الواقعة التی تُسمّی بآیة المسّ. یتضح من خلال تقصّی المصادر التفسیریة للفریقین وجود صلة وثیقة بین آیة المس وآیة التطهیر. وتظهر نتائج هذا البحث ان الفهم الفقهی المتداول لآیة المس الذی یقول بحرمة مسّ آیات القرآن من غیر طهارة لیس له دلیل رصین. المفسّرون الحقیقیون للقرآن- استناداً إلی هذه الآیة الکریمة- هم من تتوجّه إلیهم خطابات الآیات الالهیة بکل وجودهم ونالوا مقام العصمة. وفی الوقت ذاته فان من قطعوا اشواطاً وخطوات مؤثرة فی طریق السیر إلی الله وغدوا علی درجة من صفاء الباطن وطهارة الروح، ینالون شیئاً من هذا البحث الغامر بالحقائق علی قدر استیعابهم الوجودی وطهارة روحهم وباطنهم، ویقدمون ما نالوه إلی الآخرین.

چکیده فارسی:آیه «ما فَرطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‏ءٍ» یکی از آیات مورد اختلاف در میان مفسران و متکلمان است که یکی از عوامل آن، اختلاف در معناشناسی واژه «الکتاب» است. مفسران این واژه را به معانی مختلفی تفسیر نموده اند. در این بین، در اکثر تفاسیر، «الکتاب» به قرآن و لوح محفوظ تفسیر شده است به گونه ای که تعدادی از مفسران در تعبیر از رأی اکثریت، به خطا رفته اند؛ عده ای بر این باورند که اکثر مفسران مراد از «الکتاب» را قرآن دانسته اند و برخی دیگر، معتقدند که بیشتر مفسران منظور از «الکتاب» را لوح محفوظ می دانند. با توجه به تاثیر هر یک از این دیدگاه ها بر فهم و تفسیر آیه فوق، مقاله حاضر، تفاسیر متعددی با گرایش های مختلف تفسیری را مورد بررسی قرار داده و ضمن تبیین معانی مختلف «الکتاب»، آراء متعدد مفسران در این زمینه را بررسی و تجزیه و تحلیل نموده و در نهایت، به ارائه دیدگاه برگزیده در باره تفسیر آیه 38 أنعام بر اساس نظر اکثر مفسران و قرائن و شواهد عقلی و نقلی پرداخته است. چکیده عربی:الآیة «ما فَرَّطْنا فِی الْکِتابِ مِنْ شَیْ‏ءٍ» من الآیات التی یکتنف تفسیرها اختلاف فی الرؤی بین المفسرین والمتکلمین. ویُعزی أحد أسباب هذا الإختلاف الی تباین الرؤی حول المعنی اللغوی لکلمة «الکتاب». حمل المفسرون هذه الکلمة علی معانٍ مختلفة. وفی هذا السیاق، أُخذت کلمة «الکتاب» فی معظم التفاسیر بمعنی القرآن واللوح المحفوظ، بحیث أن عدداً من المفسّرین أخطأوا فی التعبیر عن رأی الأکثریة؛ تری جماعة أن أکثر المفسرین ذهبوا الی أن المراد من «الکتاب» القرآن. بینما قالت جماعة اخری أن معظم المفسرین یعتبرون «الکتاب» هو اللوح المحفوظ. ونظراً الی تاثیر کلّ واحد من هذه الآراء فی فهم وتفسیر الآیة المُشار الیها، لذلک نسلّط الضوء فی بحثنا هذا علی تفاسیر متعددة وذات اتجاهات تفسیریة مختلفة، وتبیّن المعانی المختلف للـ «الکتاب»، ونشرح الآراء المتعددة للمفسرین فی هذا المجال. وفی الختام نعرض الرأی المختار حول تفسیر الآیة 38 من سورة الأنعام علی أساس رأی أکثر المفسرین وبناءً علی قرائن وشواهد عقلیة ونقلیة.

چکیده فارسی:لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید. چکیده عربی:عقیدة البداء تعدّ من المعتقدات الأساسیة فی تعالیم مدرسة أهل البیت (علیهم السلام)، وفهمها بشکلٍ صحیحٍ من شأنه أن یکون بیاناً لابتلاء العبد فی سلوکه أو عدم سلوکه للسبیل القویم فی رحاب معرفة الله تعالی والرسول والإمام، کالعلم والإرادة الربّانیة وعلم غیب المعصومین والاستفسارات التی تطرح حولها. قام الباحث فی هذه المقالة بنقد التُّهم الملفّقة حول البداء من قبل ناصر القفاری الذی یعدّ أحد رموز الوهابیة، وذلک اعتماداً علی الأدلّة العقلیة والنقلیة حیث أثبت أنّ اعتقاد الشیعة بالبداء لا یتمخّض عنه أیّ أمرٍ محذورٍ حول الله تعالی، کنسبة الجهل إلیه أو تفضیل أهل البیت (علیهم السلام) علیه أو الغلوّ فی منزلة الأئمّة (علیهم السلام).إنّ فعل الله تعالی للبداء هو أمرٌ ممکنٌ وذلک بمعنی تحقّقه فی لوح المحو والإثبات الذی تسجّل فیه المقدّرات التی تتعلّق بالعلم الفعلی لله عزّ وجلّ الذی هو علمٌ ذاتیٌّ لا یزول ولا یتغیّر ومسجّلٌ فی اللوح المحفوظ عنده. کذلک فإنّ علم أئمّة الشیعة بالغیب له جذورٌ فی مصادر الوحی، ونظراً للاختلاف الواضح بین علم الغیب الإلهی وعلم غیب الأئمّة کمّاً ونوعاً فلا یوجد فی المقام أیّ غلوٍّ أو أفضلیةٍ للأئمّة علی الله تعالی. أمّا المرویات التأریخیة التی استند إلیها ناصر القفاری فهی متناقضةٌ ولا یمکن قبولها بوجهٍ.

چکیده فارسی:از متفرعات مباحث اصولی در باب حجیت و یکی از مسائل پرحاشیه و مورد تضارب آرا اصولیین، چه امامیه و چه عامه، تعیین حدود و ثغور احکام، قوانین الهی، از حیث علم و جهل نسبت به آن است. مساله فوق، با عنوان اشتراک عالم وجاهل در احکام، فرع بر مسائل حجیت، در کتب اصولی، اگرچه بصورت موجز و غیرمستقل، مطرح شده، لکن از حیث محتوا و استیعاب مفاد آن، در بیشتر مباحث فقهی و حقوقی مطرح بوده است بطوریکه گستره مباحث مطروحه، پیرامون آن، همواره مورد امعان نظر و مداقه فقها و حقوق دانان قرار گرفته و ایشان در این مجال، با انفکاک مساله اشتراک احکام، به احکام واقعی و احکام ظاهری و بررسی مساله جهل، پیرامون هر یک از این احکام، به تبادل نظر در این خصوص پرداخته اند. در این نوشتار با واکاوی نظریات مربوطه، در مورد کیفیت تاثیر علم و جهل، در احکام واقعی و ظاهری، با ادله معتبره عقلی و نقلی، اثبات نمودیم که در احکام واقعی، (که از طریق ادله قطعیه، نظیر، خبر واحد متواتر و نصوص قرآنیه و ... و یا از طریق ادله ظینه، نظیر، خبر ثقه و ظواهر قرآنیه و .... بدست آمده) خداوند، در لوح محفوظ، احکامی جعل نموده که مبتنی بر مفاسد و مصالح واقعیه هستند و این احکام، هرگز قابل تغییر و تبدل، نیستند و در واقع و نفس الامر و به ملاحظه مصالح و مفاسد واقعیه، برای موضوعات خود جعل شده اند و لذا علم و جهل مکلف، نقشی در جعل آنها ندارد و جمیع مکلفین تا آستانه قیامت، نسبت به آنها مکلف می باشند مثل وجوب صلوه و حرمت خمر و اما در مورد احکام ظاهری، که به ملاحظه جهل مکلف، نسبت به حکم اله واقعی، در حق او جعل می شوند، وظیفه فعلی مکلف، در ظاهر، و تا زمانی که حکم واقعی، منکشف نشده، همین است و پس از انکشاف واقع، قطعا یا ظنا، وظیفه مکلف، عمل به حکم واقعی است. پس نتیجه این می شود که حکم واقعی، مطلق است، یعنی مقید به هیچ حالی از حالات مکلف، اعم از علم و جهل و ... نیست ولی حکم ظاهری، مقید به حال جهل به واقع است.   چکیده عربی:من فروع المباحث الأصولیه فی الحجیه و من المسائل فی تضارب آراء الاصولیین من الإمامیه و العامه، تحدید ثغور الأحکام و القوانین الإلهیه بسبب العلم و الجهل بها. اشتراک العالم و الجاهل فی الأحکام، فرع من الحجیه و هو مطروح فی کتب الأصول و إن موجزا، غیر مبوب و لکنه کان مطروحا فی أکثر المباحث الفقهیه و الحقوقیه من حیث المحتوی و المواد. و الفقهاء و الحقوقیون امعنوا النظر فیها و فککوا اشتراک الأحکام علی صوره الاحکام الواقعیه و الأحکام الظاهریه و مسأله الجهل حول کل من النوعین. و فی هذا البحث أثبتنا کیفیة تأثیر العلم و الجهل فی الاحکام والواقعیه و الأحکام الظاهریه بالمداقه فی الآراء المرتبطه بها مستنین بالادله العقلیه و النقلیه المعتبره بأن الله قد وضع فی اللوح المحفوظ أحکاما مبتنیه علی المفاسد و المصالح الواقعیه التی لن تتغیر و تتبدل استدلالا بالادله القطعیه و لکنها مجعوله لمواضعها فقط. هذا و لا یؤثر علم المکلف أو جهله. و علی المکلفین إلی آخر حیاه الدنیا أن یعملو الواجبات مثل أداء الصلوه و یبعدوا عن المحرمات مثل حرمه شرب یترب الخمر. فالنتیجه ان الحکم الواقعی مطلق و لا یتقید من أحوال المکلف، علمه أو جهله، لکن الحکم الظاهری قد یتقید من الجاهل بالواقع.

چکیده فارسی:پذیرش نظریه لوح سفید و «اصاله الحس» (به معنایی اعم از حس ظاهری و باطنی) در حوزه آگاهی های تصوری، و قبول «اصاله العقل» در محدوده آگاهی های تصدیقی به عنوان دو مبنای مورد پذیرش حکیمان مسلمان مستلزم ظهور دو مشکل درمورد پدیدارهای نایابی چون تجارب وحیانی است.مشکل اول، مساله بیان ناپذیری است؛ و مشکل دوم، تشخیص روش قابل اعتماد در داوری، نسبت به سرشت و آثار این گونه امور خارج از دسترس تجارب مشاع (درونی/ بیرونی) می باشد.درمورد مشکل دوم، یعنی روش داوری نسبت به پدیدارهایی چون «وحی»، چهار احتمال پیش روی ماست:1. موضع تعلیق گرفتن و از هرگونه داوری طفره رفتن؛2. سعی بر دستیابی به تجاربی این گونه؛ مشروط بر آنکه چنین امری ممکن باشد؛3. از تمثیل و مدل سازی بهره گرفتن؛4. رجوع به واجدان چنین تجاربی، یعنی انبیا؛ و اتخاذ موضعی درون دینی به جای منظر برون دینی؛کوشش ما در این مقاله ضمن توضیح معنای مدل، و تشریح مخاطرات معرفتی حاصل از به کارگیری مدل ها، تبیین این نکته است که تنها راه قابل اعتماد برای داوری درمورد امور تجربه گریزی چون وحی، روش چهارم می باشد. چکیده عربی:إنّ القبول بنظریة اللوح الأبیض وأصالة الحس (بما یعنیه ذلک من الحس الظاهری والباطنی) فی مجال التصوّرات، وقبول أصالة العقل فی مجال التصدیقات، کقاعدتین مقبولتین لدی الحکماء المسلمین، ینتهی ببروز مشکلتین فی ما یخص بعض الظواهر النادرة مثل تجربة الوحی.المشکلة الاولی: قضیة تعذّر بیانها، والمشکلة الثانیة: وضع منهج یمکن اعتماده للحکم علی طبیعة ونتائج مثل هذه الامور الخارجة عن متناول التجارب المتعارفة (الداخلیة والخارجیة). فی ما یخص المشکلة الثانیة وهی منهج الحکم علی ظواهر مثل الوحی، هناک أمامنا أربعة احتمالات، وهی:1. موقف التهرب وعدم الادلاء بأی رأی أو حکم؛2. محاولة اختبار تجارب من هذا النوع؛ وهذا یشترط فیه أن یکون مثل هذا الامر متیسّراً.3. اعتماد اسلوب ایجاد مثیل مشابه؛4. الرجوع إلی من عاشوا مثل هذه التجارب؛ أی الأنبیاء، واتخاذ موقف فی اطار الدین بدلاً من النظر من خارج الدین.نوضّح فی هذا البحث معنی التمثیل المشابه، ونشرح المخاطرات المعرفیة المتّخذة من اعتماد هذه النماذج، ثمّ نبیّن هذه المسألة وهی إنّ السبیل الوحید الذی یمکن التعویل علیه للحکم فی ما یخص الامور التی لا تخضع للتجربة، مثل الوحی، هو السبیل الرابع.

چکیده فارسی: مقوله «قلم»، موضوعی کلامی و قرآنی و مرتبط با شناخت گستره علم الهی است که مفسّران قرآن، از نظرگاه های متفاوتی بدان پرداخته اند. از نگاه معناشناختی، قلم را باید در حوزه معنایی اش در کنار تعابیر دیگری چون لوح، کتاب، سطر و تحریر قرار داد. قلم در هم آیی با هر یک از این واژگان، ابزاری است برای نوشتن، ثبت و ترسیم. این پژوهش، به معناشناختی قلم از منظر سه مکتب تفسیر روایی، اجتهادی و عرفانی پرداخته و مبانی و براهین نظریات مطروحه، تحلیل و نقد گرده است. از مکتب تفسیر روایی پنج مفهوم، از مکتب تفسیر اجتهادی پنج مفهوم و از مکتب تفسیر عرفانی شش مفهوم برای قلم دریافت گردید. یافته های این پژوهش، نشان می دهد که تعابیر مفسّران در تفسیر قلم، متفاوت بوده و در مصادیق آن نیز در بخشی مشترک و در برخی منفردند. قدر مسلّم این است که قلم آن مرتبه علم الهی است که تقدیر مخلوقات را رقم می زند و این معنا و برخی دیگر از معانیِ مطرح شده، ارتباط ویژه ای با معنای لغوی قلم دارند که آن، جنبه ابزار بودن برای ثبت و ضبط علم یا تقریر حکم است. چکیده عربی: موضوع «القلم»، موضوع کلامی وقرآنی وله صلة بمعرفة سعة علم الله، وقد تناوله مفسّرو القرآن الکریم من زوایا ووجهات نظر شتّى . فمن حیث الدلالة، ینبغی وضع القلم فی اطار معناه الدلالی الى جانب تعابیر اخرى مثل اللوح، والکتاب، والسطر، والتحریر. فکلمة القلم عندما تأتی بمعیّة أیٍ من هذه الألفاظ یصبح عندها القلم أداة للکتابة، والتدوین، والتصویر. یتناول هذا البحث دلالة القلم من وجهة نظر ثلاثة مدارس وهی مدرسة التفسیر الروائی، والاجتهادی، والعرفانی، وعرض تحلیلاً ونقداً لمبادئ وبراهین الآراء المطروحة فی هذا المجال. وقد توصّل فی ما یخصّ معنى القلم الى خمسة مفاهیم من مدرسة التفسیر الروائی، وخمسة مفاهیم من مدرسة التفسیر الاجتهادی، وستّة مفاهیم من مدرسة التفسیر العرفانی. وتُظهر معطیات هذا البحث أن تعابیر المفسّرین فی تفسیر القلم، متفاوتة، وفی ما یخص مصادیقه هنالک قسم مشترک فی ما بینهم وقسم آخر متباین. والقدر المسلّم به هو أن للقلم دوره فی تلک المرتبة من العلم الالهی الذی یسجل تقدیر ومصیر المخلوقات. وهذا المعنى وبعض المعانی الاخرى المطروحة فی هذا الصدد لها صلة وثیقة بالمعنى اللغوی للقلم، وتدل على جانب کوْ نه أداة لتسجیل وتدوین وتثبیت العلم أو تقریر الحکم.